Licencje-widma w przetargach. Oszuści z czarnego rynku sięgają po publiczne pieniądze

Najwyższa Izba Kontroli już w 2024 roku alarmowała, że aż 88% skontrolowanych przez nią jednostek sektora publicznego korzystało z nieautoryzowanego oprogramowania, m.in. bez wymaganych licencji. Jaka jest skala problemu obecnie? Tego dokładnie nie wiadomo, bo jest brak precyzyjnych danych na temat legalności aplikacji zainstalowanych na komputerach urzędników. Pewne jest jednak to, że nieuczciwi sprzedawcy software’u regularnie startują w ogłaszanych przez administrację przetargach.
Rynek pełen jest ofert wyjątkowo taniego oprogramowania, za którymi kryje się wyłącznie sprzedaż kluczy aktywacyjnych. Pochodzą one z kradzieży lub bliżej nieokreślonych chińskich portali, a oszuści dorabiają do nich fałszywą dokumentację potwierdzającą legalność klucza i stwarzającą wrażenie, że jest to pełnoprawna licencja. Później sprzedają taki produkt jako używane oprogramowanie z rzekomo potwierdzonym łańcuchem przeniesienia praw. Jest on całkowicie fikcyjny lub do jego stworzenia wykorzystuje się kilka firm, kolejno odsprzedających software. Niektórzy nieuczciwi sprzedawcy idą nawet dalej i twierdzą, że oferują oprogramowanie nowe.
Robią tak, ponieważ klienci często nie potrafią odróżnić klucza aktywacyjnego od licencji. Klucz to ciąg liter i cyfr, który pozwala aktywować program. Nie oznacza to jednak, że jego posiadacz ma prawo z niego korzystać. Do tego potrzebuje odpowiedniej podstawy prawnej. Użytkownik musi być w stanie udowodnić, że legalnie kupił oprogramowanie jako nowe lub że prawo do korzystania z używanych aplikacji zostało na niego przeniesione. To właśnie takie uprawnienie stanowi istotę licencji.
Największe ryzyko związane z zakupem nielegalnego oprogramowania dotyczy firm, które podczas kontroli muszą udowodnić, że korzystają z aplikacji zgodnie z prawem. Problem przenika jednak również do zamówień publicznych, w których oszuści startują na równi z uczciwymi dostawcami.
W jednym przypadku znaleźliśmy w opublikowanej umowie informację, że instytucja publiczna kupiła Office 2024 Standard w ramach programu Enterprise Agreement. Zwróciliśmy jej uwagę, że edycja Standard nie była dostępna w tym programie. W jego ramach można było kupić wyłącznie najwyższą wersję, czyli Professional Plus. W innej dokumentacji przetargowej odkryliśmy, że ktoś kupił Office 2024 już w 2022 roku, choć produkt ten jeszcze wtedy nie istniał. Spotkaliśmy się także z sytuacją przeniesienia licencji na firmę, której jeszcze nie zarejestrowano – powiedział Igor Weinlich, dyrektor ds. sprzedaży bezpośredniej na Polskę, Czechy i Słowację w Forscope.
Nieuczciwi sprzedawcy nie muszą jednak działać w sposób, który od razu wzbudza podejrzenia. Na pierwszy rzut oka mogą przypominać zwykłe firmy handlujące oprogramowaniem, a ich działalność nie budzi zastrzeżeń podczas wstępnej weryfikacji.
Podejrzane podmioty funkcjonują jak normalnie zarejestrowane przedsiębiorstwa, często z jednym członkiem zarządu. Taka osoba może mieć jeszcze dwie lub trzy inne firmy, za pośrednictwem których tworzy łańcuch przeniesienia praw. Następnie jedna z tych firm zgłasza się do przetargu, tworząc pozory legalnego obrotu licencjami – dodaje Igor Weinlich.
Jak wobec tego nie dać się oszukać?
Podstawą weryfikacji legalności oprogramowania jest dokładna analiza dokumentów potwierdzających jego pochodzenie i historię przenoszenia praw. Nie wystarczy sprawdzić, czy sprzedawca wystawił fakturę lub przedstawił umowę. Trzeba również upewnić się, że zawarte w nich informacje są spójne i zgodne z zasadami licencjonowania. Warto zwrócić uwagę przede wszystkim na daty transakcji, dane firm uczestniczących w obrocie, oznaczenia produktów oraz rodzaj i zakres udzielonych uprawnień. Istotne jest także sprawdzenie, czy każda firma występująca w łańcuchu przeniesienia praw rzeczywiście istniała w momencie zawierania transakcji i mogła legalnie przekazać licencję dalej. Nawet drobne rozbieżności mogą wskazywać, że przedstawiona dokumentacja nie odzwierciedla rzeczywistej historii zakupu oprogramowania.






















